مقدمه:

تاريخچه و امار  برپايي مراسم و جشنواره‌هاي خصوصي و غير دولتي در ايران، كوتاه و كم تعداد است. نهادهاي خصوصي در كشور هيچ وقت علاقه و گرايشي به راه‌اندازي و سرمايه‌گذاري روي اين حركت‌ها نداشته و ندارند. با اين كه سينما در ايران هميشه مورد علاقه مردم بوده و ستاره‌هاي سينما از مشهورترين و محبوب‌ترين چهره‌ها هستند، اما زمينه‌هاي شكل‌گيري و تداوم اين جور جشن‌ها و جشنواره‌ها ايجاد نشد.

در سينماي پيش از انقلاب، فقط به نام جشنواره سپاس برمي‌خوريم كه توسط يك نشريه سينمايي بخش خصوصي راه‌اندازي شد و طول در شش دوره توانست اعتبار و جايگاه قابل توجهي در سينماي ايران پيدا كند. جشنواره سپاس كوچك و داخلي بود، ولي با برنامه‌ريزي و انتخاب اثار مطرح سينمايي توانست در كنار جشنواره پرطمطراق و جهاني تهران قرار بگيرد و گاهي حتي اعتبار جايزه‌اش دست كمي از ان ديگري نداشت.

پس از جشنواره سپاس، در سال‌هاي پيش از انقلاب، به مراسم خصوصي قابل اشاره‌ ديگري برنمي‌خوريم و نامي غير از «سپاس» به عنوان جايزه براي سينماگران ان روزها مطرح نشد. اما در سال‌هاي پس ازانقلاب اسلامي ايران، چند مجله سينمايي بخش خصوصي با توجه به مقبوليت سپاس به فكر برگزاري مراسم مشابهي افتادند. ماهنامه «فيلم» به عنوان اولين مجله تخصصي سينما در ان سال‌ها، با اهداي جايزه به ده فيلم‌ برگزيده هر سال، باني حركت تازه‌اي در اين زمينه شد. در اين مراسم كه شب منتقدان نام گرفت، هر منتقد سينمايي درباره يكي از فيلم‌هاي برگزيده حرف مي‌زد و در پايان برنامه هم به برگزيدگان رشته‌هاي مختلف جايزه داده مي‌شد.

مشكلاتي كه در ان سال‌ها سر راه اجراي اين برنامه پيش امد، متوليان ماهنامه فيلم را از صرافت ادامه اين كار انداخت و مراسم اهداي جوايز سينمايي تا چند سال فقط در اختيار جشنواره دولتي فيلم فجر بود. مجله «گزارش فيلم» در خلا ناشي از تعطيلي مراسم ماهنامه فيلم، برگزاري جشنواره‌اي مشابه را در دستور كار خود قرار داد كه بيش‌ از قبلي به سلفش يعني جشنواره سپاس شبيه بود. تنديس مراسم گزارش فيلم «اهوي بلورين» نام گرفت و در چند دوره محدود برپايي، سعي كرد خط مشي و تفكر حاكم بر انتشار مجله را در مراسم و برگزيدگان سال دخيل كند. اين مراسم هم پس از چند سال با مشكلاتي كه پيش امد، به سرنوشت بقيه دچار شد و قدمت و سابقه و اعتباري پيدا نكرد، جوري كه امروز ديگر كاملا فراموش شده و كسي به جايزه اهوي بلورينش اشاره‌اي نمي‌كند.

شايد بشود گفت كه جشن حافظ مجله «دنياي تصوير» تا امروز نزديك‌ترين مراسم به چيزي است كه با جشنواره سپاس اغاز شد. جشن حافظ كه امسال دهمين سال برگزاري‌اش خواهد بود، توانسته به ركوردي دورقمي در برپايي جشن و مراسم اهداي جوايز سينمايي غير دولتي دست پيدا كند. تنديس حافظ دنياي تصوير در رشته‌هاي مختلف به برگزيدگان سال اهدا مي‌شود و يكي از ويژگي‌هاي ان، اهداي جايزه به برگزيدگان تلويزيوني در كنار سينماست. در اين شماره از شهروند، در استانه برگزاري دهمين جشن حافظ، نگاهي كوتاه به اين جشن و همچنين جشنواره سپاس مي‌اندازيم.

جشنواره سينمايي سپاس

«سپاس» از معدود جشنواره‌هاي غيردولتي بود كه توانست اعتبار و اسم و رسمي به هم بزند و در شش دوره‌اي كه برگزار شد، نامش را در تاريخ سينماي ايران ثبت كرد. 

اين جشنواره به ابتكار و همت علي مرتضوي و مجله «فيلم و هنر» راه‌اندازي شد. براساس ايين‌نامه اين جشنواره، سپاس در ارديبهشت هر سال زير نظر وزارت فرهنگ و هنر در تهران تشكيل مي‌شد و هدفش «تجليل و تشويق فعالان صنعت سينماي ملي بوده و فيلم‌هاي ارزنده ايراني را در معرض قضاوت قرار مي‌دهد تا با اهداي جايزه سپاس سبب پيشرفت بيش‌تر صنعت سينماي ملي ايران گردد.» جشنواره سپاس فيلم‌هايي را داوري مي‌كرد كه از ابتداي فروردين تا پايان اسفند هر سال در تهران و يا شهرستان‌ها به نمايش درامده يا اماده نمايش بودند. هر شخص يا موسسه‌اي مي‌توانست هر تعداد فيلم در هر فرمتي (8-16، 35 و 70 ميلي‌متري ) كه مايل باشد براي شركت در جشنواره ارائه كند.

يك كميته انتخاب تمام فيلم‌هاي رسيده را تماشا و فيلم‌هاي واجد شرايط را براي شركت در جشنواره انتخاب مي‌كردند. هيات داوران پنج و يا هفت نفره در هريك از اين پانزده رشته‌، بهترين را نمايش و جايزه سپاس اهدا مي‌كرند: سه جايزه سپاس طلا، نقره و برنز به بهترين فيلم‌هاي سال، بهترين كارگرداني، فيلم‌بردار رنگي و سياه و سفيد، فيلمنامه، موسيقي متن، بازيگر زن و مزد نقش اول و دوم، و بهترين اثار 8 و 16 و 35 ميلي‌متري كوتاه.

نخستين دوره

نخستين دوره اهداي جوايز سپاس در  سال 1348 برگزار شد. اين دوره داور نداشت و  انتخاب بهترين‌هاي سال براساس نزديك به سي هزار راي خوانندگان مطبوعات. انتخابات در پنج رشته بهترين فيلم، بهترين كارگردان، بهترين فيلم‌بردار، بهترين بازيگر مرد و زن صورت گرفت. مراسم اهداي جوايز قرار بود بعدازظهر يكشنبه 11 خرداد 1348 در باشگاه هنرمندان برگزار شود، اما  به دليل استقبال زياد مردم و كمبود ظرفيت باشگاه هنرمندان براي پذيرايي از ان‌ها، برگزاري مراسم به سه‌شنبه 13 خرداد  در سينما كاپري موكول شد.

فهرست برگزيدگان نخستين دوره سپاس با توجه به سليقه عمومي از ميان اثار عامه‌پسند و پرفروش سال بود. انتخاب «سلطان قلب‌ها» به عنوان بهترين فيلم‌، سيامك ياسمي به عنوان بهترين كارگردان و فردين و فروزان به عنوان بهترين بازيگران سال اين موضوع را تاييد مي‌كند. مناقشه‌هايي كه در راي‌هاي خوانندگان مجله پيش امد، باعث تغيير رويه سپاس شد و مرتضوي، بنيان‌گذار سپاس، در مقاله‌اي اعلام كرد كه از سال اينده نه ‌تنها شيوه گزينش بهترين‌هاي سال تغيير خواهد كرد، بلكه طيف انتخابات هم گسترده شده و به رشته‌هاي بيش‌تري جايزه اهدا خواهد شد.

دومين دوره

در دومين دوره جشنواره سپاس در  بهار 1349 ، مبناي انتخاب از اراي خوانندگان مطبوعات به اراي يك كميته  داوري تغيير يافت. گردانندگان سپاس تصميم گرفتند رفراندوم عمومي دوره گذشته حفظ شود، با اين تفاوت كه نتايج نهايي اين نظرخواهي تعيين‌كننده «محبوب‌ترين‌هاي سال» و نه لزوما «بهترين‌هاي سال» باشد.  تغيير ديگر دوره دوم در شكل جوايز بود؛ مجسمه‌هاي سپاس سال دوم به سفارش كميته اجرايي جشنواره توسط ماريو داني‌بله استاد مجسمه‌سازي دانشگاه فلورانس ايتاليا ساخته شد و نسبت به مجسمه‌هاي سال قبل سبك‌تر و با ظرافت بيش‌تري طراحي و اجرا شده بودند.

مراسم اهداي  جوايز در 23 ارديبهشت 1349 در نايت كلاب درايوين سينماي ونك برگزار شد و هيات داوران هفت‌نفره اين دوره از كارشناسان رشته‌هاي مختلف هنري بودند: دكتر محجوب (استاد دانشگاه تهران و نويسنده)، دكتر هرمز فرهت (استاد موسيقي دانشگاه تهران و اهنگساز)، عبدالرضا دريابيگي (نقاش)، محمدعلي جعفري (كارگردان تئاتر و سينما)، عباس پهلوان (نويسنده)، اسماعيل نوري‌علاء (شاعر و منتقد هنري) وبهرام ري‌پور (كارگردان و منتقد فيلم).

در دوره دوم،«قيصر» (مسعود كيميايي) بهترين فيلم سال شد و كيميايي و  بهروز وثوقي جايزه كارگرداني و بازيگري را گرفتند. قيصر جوايز بهترين بازيگر نقش دوم زن (ايران دفتري) و موسيقي (اسفنديار منفردزاده) را هم گرفت تا برنده اصلي سپاس دوم باشد و بر رقيب مطرحش «گاو» (داريوش مهرجويي) پيروز شود.

سومين دوره

در استانه برگزاري سومين دوره جشنواره، تصميم‌هاي تازه‌اي گرفته شد؛ اول اين‌كه كار قضاوت فيلم‌ها دو مرحله‌اي شد. يعني تمام فيلم‌هاي سال ابتدا توسط يك كميته انتخاب بازبيني و سپس فيلم‌هاي منتخب به هيات داوري فستيوال معرفي مي‌شد.كميته اجرايي سپاس، افراد زير را به عنوان اعضاي كميته انتخاب سومين جشنواره سپاس معرفي كرد: بهرام ري‌پور، پرويز نوري، تقي مختار، جمال اميد. اين كميته نوزده فيلم برتر سال 1349 را به هيات داوري معرفي كرد ولي با توجه به محدوديت زماني برگزاري جشنواره تنها نمايش يازده فيلم را براي اعضاي هيات داوري ميسر بود: حسن‌كچل، طلوع، طوقي، رقاصه، اجل معلق، قصه شب يلدا، رضا موتوري، پنجره، كوچه‌مردها، اقاي هالو، شب اعدام.

تغيير اصلي دوره سوم، اهداي سه جايزه سپاس طلا و نقره و برنز به فيلم‌هاي برگزيده سال بود و سه جايزه سپاس طلا و نقره و برنز به فيلم‌هاي كوتاه اعم از 35 ميلي‌متري، 16 ميلي‌متري اختصاص يافت و به اين ترتيب تعداد جوايز سپاس براي رشته‌هاي مختلف كه در دوره اول فقط پنج جايزه بود و در دوره دوم ده جايزه شد، در سومين دوره به پانزده جايزه افزايش يافت.

هيات داوران سومين دوره جشنواره سپاس عبارت بودند از: پري صابري (بازيگر سينما و كارگردان تئاتر)، نورالدين اشتياني (رئيس سنديكاي صاحبان سينماهاي تهران)، فرخ غفاري (كارگردان و بازيگر سينما)، فريدون رهنما (كارگردان سينما)، دكتر حسن حاج‌سيدجوادي (نويسنده)، دكتر ابراهيم رشيدپور (متخصص امور تعليم و تربيت سينما و تلويزيون)، مهندس هوشنگ طاهري (منتقد فيلم) و بهرام ري‌پور (كارگردان و منتقد فيلم). مراسم اهداي جوايز، شب چهارشنبه نوزده خرداد 1350 در نايت‌كلاب و سالن درايوين‌ سينماي ونك برگزار شد و برندگان جوايز سپاس سومين دوره معرفي شدند. اقاي هالو ( داريوش مهرجويي) بهترين فيلم سال شد، فيلم دوم حسن كچل (علي حاتمي) و فيلم سوم هم رقاصه (شاپور قريب). اقاي هالو برنده جوايز بهترين كارگردان، بازيگر زن نقش اول (فخري خوروش)، فيلمنامه (علي نصيريان و داريوش مهرجويي) و بازيگر نقش دوم مرد (عزت‌الله انتظامي) هم شد تا برگزيده اصلي سال باشد.

چهارمين دوره

جنجال دوره قبل بر سر انتخاب مشترك ناصر ملك‌مطيعي و بهروز وثوقي به عنوان بهترين بازيگر سال و عدم انتخاب بهترين بازيگر زن نقش دوم باعث ايجاد مقررات قاطع‌تري در زمينه اهداي جوايز شد. در اين دوره، 63سينماگر براي بردن نُه جايزه سپاس طلا و چهارده فيلم براي دريافت جوايز فيلم‌هاي اول تا سوم رسال رقابت داشتند. داوران چهارمين دوره عبارت بودند از: دكتر حسن صدرحاج‌سيدجوادي (سردبير روزنامه اطلاعات، رئيس هيات داوران)، اريانا فرشاد (تدوين‌گر، فارغ‌التحصيل  مدرسه سينمايي ايدك)، هژير داريوش (كارگردان و منتقد فيلم، استاد مدرسه عالي سينما و تلويزيون)، عنايت‌الله فمين (فيلم‌بردار، فارغ‌التحصيل  مدرسه سينماتوگرافي مسكو)، عباس جوانمرد (كارگردان و بازيگر تئاتر)، فريدون معزي‌مقدم (منتقد فيلم)، جمشيد شيباني (كارگردان و تهيه‌كننده سينما، نماينده اتحاديه صنايع فيلم ملي ايران)، ناصر تقوايي (كارگردان، نماينده سنديكاي هنرمندان فيلم ايران) و بهرام ري‌پور (كارگردان و منتقد فيلم).

برگزيده اول چهارمين دوره داش‌اكل (مسعود كيميايي) بود. فيلم دوم باباشمل (علي حاتمي) و فيلم سوم درشكه‌چي (نصرت كريمي). جلال مقدم براي «فرار از تله» بهترين كارگردان شد و ذكريا هاشمي براي سه‌قاپ جايزه بهترين فيلمنامه را گرفت. بهترين بازيگر مرد ناصر ملك‌مطيعي (سه قاپ) و بهترين بازيگر زن فروزان (باباشمل) بود. نعمت حقيقي براي داش اكل جايزه بهترين فيلم‌برداري سياه و سفيد را دريافت كرد.

مراسم اهداي جوايز در شب پنج‌شنبه چهار خرداد 1351 مفصل‌تر از سال‌هاي قبل بود؛ اين مراسم در هتل اينتركنتينانتال برگزار شد و براي نخستين بار از طريق شبكه سراسري تلويزيون ملي ايران به طور زنده پخش شد.

پنجمين دوره

در سال پنجم براي نخستين بار نمايش فيلم‌هاي برگزيده جشنواره به طور عمومي در سينما شهرقصه تهران صورت گرفت و تجليل از ساموئل خاچيكيان و مرور  اثار او هم هر روز در يك سانس با نمايش طوفان در شهر ما، فرياد نيمه‌شب، يك قدم تا مرگ، دلهره، ضربت، خداحافظ تهران، ببر مازندران و هنگامه برگزار شد.

كميته انتخاب متشكل از جمشيد اكرمي، جمال اميد، باربد طاهري، محمد متوسلاني و اسماعيل نوري‌علا به بررسي نود فيلم بلند ايراني سال 1351 پرداختند و فيلم‌هاي زير براي دريافت جوايز سپاس رقابت كردند: بلوچ (مسعود كيميايي)، بي‌تا (هژير درايوش)، پستچي (داريوش مهرجويي)، تپلي (رضا ميرلوحي)، چشمه (اربي اوانسيان)، رگبار (بهرام بيضايي)، صادق كرده (ناصر تقوايي)، صبح روز چهارم (كامران شيردل)، صمد و فولادزره ديو (جلال مقدم) و قلندر (علي حاتمي). كميته انتخاب دو فيلم خواستگار (علي حاتمي) و غريبه (شاپور قريب) را هم به عنوان فيلم‌هاي ذخيره برگزيد. در ضمن كميته انتخاب سه فيلم جهنم به‌اضافه من، يك اصفهاني در نيويورك و ستارخان را به عنوان نامزدهاي بهترين فيلم‌برداري رنگي معرفي كرد.

داوران دوره پنجم سپاس عبارت بودند از: دكتر اذر احمديه، دكتر جلال ستاري، منوچهر انور، بهرام ري‌پور، نصرت كريمي، عباس شباويز و مرتضي مميز. رگبار (بهرام بيضايي) برگزيده اصلي پنجمين دوره سپاس و بهترين فيلم به مفهوم مطلق بود. بي‌تا(هژير داريوش) دومين فيلم و صادق كرده (ناصر تقوايي) سومين فيلم سال شدند. جايزه سپاس بهترين كارگرداني به ناصر تقوايي(صادق كرده) و بهترين فيلمنامه به بهرام بيضايي(رگبار) رسيد و پرويز فني‌زاده براي بازي در رگبار بهترين بازيگر مرد سال شد.

ششمين دوره

ششمين دوره جوايز سپاس از اول تا هشتم خرداد 53 با امكاناتي بيش‌تر و برنامه‌هاي گسترده‌تر برگزار شد. فيلم‌هاي بخش مسابقه در سينما كاپري و برنامه‌هاي جنبي فستيوال در سينما كسري نمايش داده شد. فيلم‌هاي كانديداي دريافت جايزه عبارت بودند از: بي‌قرار (ايرج قادري)، تنگسير (امير نادري)، تنگنا (امير نادري)، خاك (مسعود كيميايي)، خروس (شاپور قريب)، خورشيد در مرداب (م. صفار)، زن باكره (ذكريا هاشمي)، زنجيري (خسرو يحيايي)، زير پوست شب (فريدون گله)، شورش (رضا ميرلوحي)، شهر قصه (منوچهر انور)، صداي صحرا (نادر ابراهيمي)، كنيز (كامران قدكچيان)، قيامت عشق (هوشنگ حسامي)، نفرين (ناصر تقوايي) و هشتمين روز هفته (حسين رجاييان). در بخش مرور اثار و نمايش‌هاي ويژه هم تعدادي از فيلم‌هاي تاريخ سينماي ايران نمايش داده شد: دخترلر، غفلت، بلبل مزرعه، شب‌نشيني در جهنم، فرياد نيمه‌شب، طلسم شكسته، اسمون‌جل، شب قوزي، گنج قارون، هفده روز به اعدام، شوهر اهوخانم، لذت گناه، سه ديوانه، قيصر، ادمك، طوقي.

مسعود كيميايي كه فيلم‌هايش از پر جايزه‌ترين اثار ايراني در جشنواره سپاس بود، در دوره ششم هم با انتخاب «خاك» به عنوان بهترين فيلم سال به مفهوم مطلق در صدر بود. جايزه سپاس دومين فيلم سال به نفرين (ناصر تقوايي) و سومين فيلم سال به شهرقصه (منوچهر انور) رسيد. «تنگنا» در ميان سه فيلم اول نبود، ولي امير نادري (تنگنا، تنگسير)جايزه بهترين كارگردان و سعيد راد جايزه بهترين بازيگر سال را گرفتند. بيژن مفيد براي شهرقصه بهترين فيلمنامه‌نويس شد و جايزه بهترين بازيگر مرد نقش دوم هم به فرامرز قريبيان (خاك) رسيد.

جايزه سپاس شش دوره بيش‌تر برگزار نشد، ولي به دليل كيفيت رو به رشد برنامه و فيلم‌هاي مطرحي كه جايزه سپاس گرفتند، از جشنواره‌هاي معتبر داخلي در ايران بود كه در مقاطعي با جشنواره جهاني تهران رقابت كرد و گاهي به بديل ان جشنواره مهم دولتي تبديل شد.